Czym jest zez? Jak go rozpoznać?
Data publikacji: 2026-09-07
Zez to wada wzroku polegająca na nierównoległym ustawieniu gałek ocznych. Bezpośrednim powodem takiego stanu jest osłabienie mięśni odpowiadających za pracę gałek ocznych. To zaburzenie powoduje zmianę kąta patrzenia jednego oka względem drugiego. Istnieje wciąż kilka mitów na temat zeza, które zdecydowanie warto zdementować. Nieleczony zez może doprowadzić do trwałych zaburzeń widzenia.
Zez - kompendium wiedzy
- Zez - co to?
- Rodzaje zeza
- Objawy zeza
- Przyczyny zeza
- Diagnostyka zeza
- Zez a soczewki kontaktowe
- Metody leczenia zeza
- Operacja zeza
Zez - co to?
Zez to schorzenie narządu wzroku polegające na osłabieniu mięśni gałkoruchowych. W efekcie oczy nie są ustawione równolegle, lecz jedno z nich (lub naprzemiennie oba) kieruje się w inną stronę.
Zez nie jest tylko problemem estetycznym, jak niektórzy sądzą. To zaburzenie widzenia obuocznego, które uniemożliwia prawidłowe widzenie trójwymiarowe, czyli postrzeganie głębi. Zez może prowadzić do powikłania zwanego niedowidzeniem nazywanego leniwym okiem.
Zez u dziecka nie ustąpi samoczynnie. Rzekome wyrastanie z zaburzenia jest mitem, które tylko odwleka postawienie diagnozy i podjęcie leczenia.
Rodzaje zeza
Ze względu na zróżnicowane podłoże oraz kierunek odchylenia gałki ocznej, zez klasyfikowany jest na kilka sposobów.
1. Ze względu na kierunek odchylenia oka:
Zez zbieżny - oko ucieka w stronę nosa. Jest to najczęstsza postać, zwłaszcza u dzieci.
Zez rozbieżny - oko odchyla się w kierunku skroni.
Zez skierowany w górę lub w dół - odchylenie gałki ocznej w płaszczyźnie pionowej.
Zez skrętny - rotacyjne odchylenie oka wokół własnej osi.
2. Ze względu na mechanizm i zachowanie ruchomości oka rozróżniamy:
Zez towarzyszący - gdy oko zezujące podąża za zdrowym, zachowując stały kąt odchylenia niezależnie od kierunku patrzenia. Ruchomość gałek ocznych jest we wszystkich kierunkach pełna.
Zez ukryty - najczęściej nie widać odchyleń, ale uwidaczniają się one w momentach zmęczenia, stresu, osłabienia organizmu lub po zasłonięciu jednego oka. Wynika to z drobnych zaburzeń równowagi mięśniowej.
Zez porażenny - wywołany jest uszkodzeniem nerwów lub samych mięśni poruszających okiem. Występuje wówczas ograniczona ruchomość oka, a kąt zeza zmienia się w zależności od kierunku spoglądania. Często towarzyszy mu podwójne widzenie.
Objawy zeza
Zez jest najczęściej zauważalny po prostu jako niesymetryczność, odbieganie jednego oka. Nieco inaczej sprawa wygląda w przypadku zeza ukrytego. Gdy ustawienie gałek ocznych wydaje się być prawidłowe, jego objawy mogą być przez dłuższy czas mylone z dość prozaicznymi problemami:
Szybko następujące zmęczenie oczu (astenopia) - uczucie ciężkości powiek, pieczenie oczu i łzawienie podczas czytania, pracy przy komputerze czy prowadzenia samochodu.
Bóle głowy - chroniczne, najczęściej umiejscowione w okolicy czołowej lub w skroniach. Nasilają się po podjęciu wysiłku wzrokowego pod koniec dnia.
Tymczasowe pogorszenie ostrości w postaci rozmazanego lub podwójnego widzenia. Osoby dotknięte zezem ukrytym doświadczają nakładania się obrazów na siebie lub wrażenie pływania liter podczas czytania, zwłaszcza wieczorem lub przy słabym oświetleniu.
Trudności z oceną odległości - problemy z widzeniem stereoskopowym np. przy łapaniu piłki czy parkowaniu auta.
Nawykowe przechylanie lub obracanie głowy - jest to odruchowe szukanie takiej pozycji, w której mięśnie oczu pracują z mniejszym wysiłkiem.
Mrużenie jednego oka - często występujące w ostrym słońcu lub przy mocnym zmęczeniu.
Przyczyny zeza
Przyczyny zeza są złożone i zależą od wieku, w którym choroba się rozwija. Do najważniejszych czynników należą:
- Nieskorygowane wady wzroku - głównie nadwzroczność u dziecka. Intensywna akomodacja kompensuje wadę, a uzyskanie ostrości wywołuje nadmierny odruch zbieżny oczu (tzw. zez akomodacyjny).
- Czynniki genetyczne - występowanie zeza i/lub wad wzroku to skłonność obserwowana z reguły w gronie najbliższych krewnych.
- Zaburzenia układu nerwowego - mózgowe porażenie dziecięce, wodogłowie oraz urazy okołoporodowe mogą mieć bezpośredni związek z występowaniem zeza.
- Choroby mięśni lub nerwów czaszkowych - stwardnienie rozsiane, neuropatie, miastenia.
- Urazy i choroby ogólnoustrojowe - urazy głowy i oczodołu, udary mózgu, guz mózgu, nadczynność tarczycy (choroba Gravesa-Basedowa).
- Uszkodzenia samego oka - zaćma wrodzona, nowotwory (np. siatkówczak) uniemożliwiające prawidłowe widzenie na jedno oko.
U noworodków i niemowląt do czwartego miesiąca życia sporadyczne uciekanie oka jest stanem fizjologicznym wynikającym z braku dojrzałości układu nerwowego. Jeśli jednak po ukończeniu szóstego miesiącu życia nierównoległe ustawienie oczu nadal jest zauważalne, konieczna jest pilna konsultacja ze specjalistą.
Diagnostyka zeza
Rozpoznanie zeza wymaga kompleksowej oceny okulistycznej oraz ortoptycznej. Badania pozwalają ustalić rodzaj zeza, jego kąt, stan widzenia obuocznego oraz stopień ewentualnego niedowidzenia.
Osoba zgłaszająca się z podejrzeniem zeza będzie poddana następującej diagnostyce:
- Ocena ostrości wzroku - przebadanie każdego oka z osobna z użyciem tablic optotypów (dla dzieci stosuje się obrazki lub symbole).
- Test Hirschberga - bardzo ważny w diagnostyce najmłodszych dzieci.
- Badanie wad refrakcji - wykonywane po podaniu kropli rozszerzających źrenice, w celu dokładnej oceny narządu wzroku.
- Cover Test - podstawowe badanie ortoptyczne polegające na zasłonięciu jednego oka. Pozwala w ten sposób sprawdzić ruchy nastawcze drugiego oka i wykryć zarówno zez jawny, jak i ukryty.
- Pomiar kąta zeza - wykorzystuje się do tego synoptofor lub specjalne pryzmaty.
- Ocena ruchomości gałek ocznych - sprawdzenie, czy wszystkie mięśnie pracują prawidłowo w każdym kierunku patrzenia.
- Badanie widzenia obuocznego i stereoskopowego - testy pozwalające ocenić, czy mózg łączy obrazy z obu oczu w jeden trójwymiarowy obraz.
Zez a soczewki kontaktowe
Soczewki kontaktowe to jedna z dwóch metod korygowania wady wzroku, czyli podstawy w zapobieganiu powstawaniu i pogłębianiu się zaburzenia. Wybór między okularami a soczewkami zależy oczywiście od wieku, samodzielności i osobistych preferencji pacjenta.
Soczewki dla dzieci wchodzą w grę, gdy te są wystarczająco samodzielne i świadome.
Jeśli szukasz okularów korekcyjnych - koniecznie zajrzyj do sklepu wOkularach.pl.
Metody leczenia zeza
Leczenie zeza należy rozpocząć możliwie jak najszybciej. Im wcześniej zostanie podjęta terapia, tym większe są szanse na pełną rehabilitację widzenia obuocznego. Strategia terapeutyczna zależy od przyczyny i wieku pacjenta.
1. Korekcja wady
W wielu przypadkach (szczególnie w zezie akomodacyjnym) właściwy dobór korekcji całkowicie eliminuje problem odchylenia oka. Prawidłowe wyostrzenie obrazu zdejmuje z oka wymóg nadmiernej akomodacji.
2. Metoda zasłaniania i leczenie niedowidzenia
Jeśli rozpoznane zostało zjawisko leniwego oka, to dobre efekty może przynieść zasłanie oka zdrowego na określony czas w ciągu dnia. W ten sposób zmusza się cały układ wzroku do korzystania z oka słabszego. Terapia widzenia jest swoistym treningiem wzmacniającym, który zapobiega pogłębianiu się niedowidzenia.
3. Ćwiczenia ortoptyczne i pleoptyczne
Specjalistyczne treningi narządu wzroku prowadzone pod opieką ortoptysty. Mają na celu usprawnienie współpracy mięśni oczu, wymuszenie fuzji obrazów oraz naukę widzenia przestrzennego.
4. Zastrzyki z toksyny botulinowej
Wstrzyknięcie botoksu do wybranego mięśnia gałkoruchowego bywa stosowane w wybranych typach zeza lub po urazach. W ten sposób osłabia go na kilka miesięcy, umożliwiając przeciwstawnym mięśniom skorygowanie pozycji oka.
Operacja zeza
Chirurgiczne leczenie zeza to rozwiązanie stosowane, gdy inne metody nie przynoszą oczekiwanych rezultatów lub w przypadku zeza porażennego, konieczna bywa operacja. Zabieg polega na chirurgicznym skróceniu lub przesunięciu konkretnych mięśni odpowiadających za pracę gałki ocznej.
Ważne jest przy tym, że operacja przywraca prawidłowe ustawienie oczu, jednak często po zabiegu należy kontynuować ćwiczenia ortoptyczne i korygować widzenie (jeśli tak zdecyduje lekarz) aby mózg przyzwyczaił się do prawidłowego ustawienia oczu.
Podsumowując - zez nie jest wyłącznie mankamentem urody. To złożone zaburzenie funkcjonalne. Szybkie rozpoznanie problemu, zwłaszcza u najmłodszych, daje ogromne szanse na całkowite wyleczenie i zachowanie pełnej sprawności widzenia na całe życie.
U dzieci powyżej 10. roku życia oraz u dorosłych leczenie jest trudniejsze, ale nadal możliwe z dobrymi rokowaniami. Nowoczesna chirurgia i ortoptyka pozwalają skutecznie korygować ten problem w każdym wieku.
Źródła:
Linda R. Dagi, Federico G. Velez, Jonathan M. Holmes, Brian N. Campolattaro, Yoon-Hee Chang, Adult Strabismus Preferred Practice Pattern [w:] American Journal of Ophthalmology 2024 April, Volume 131, Issue 4
S. Huang, X. Zhong, C. Quan, M. Zhang, Non-surgical treatment of strabismus in children: a review of recent advances [w:] Frontiers in Medicine 2025 Jun 27:12
Saif Hassan Alrasheed, Naveen Kumar Challa, Saeed Aljohani, Nawaf M Almutairi, Mohammed M Alnawmasi, Effectiveness of treatment modalities for childhood esotropia: a systematic review [w:] PeerJ 2025 Jun 16:13
Absolwentka Politechniki Wrocławskiej na kierunku Optometria oraz wielu kursów branżowych. Specjalizuje się w badaniu refrakcji wzroku oraz kontaktologii, czyli dobieraniu soczewek kontaktowych miękkich. Od ponad 10 lat pracuje w branży związanej z korekcją wzroku jako optometrysta pracujący w gabinecie. Pomaga pacjentom przeprowadzając badania wad refrakcji, dobierając okulary oraz soczewki kontaktowe.
