Zaćma - przyczyny, objawy, leczenie
Data publikacji: 2026-09-09
Chociaż zaćma kojarzy się głównie z podeszłym wiekiem, to w rzeczywistości może dotknąć osoby w różnym etapie życia. To podstępne schorzenie gałki ocznej rozwija się powoli i stopniowo pogarsza jakość widzenia. Jak rozpoznać jej pierwsze objawy? Co doprowadza do mętnienia soczewki i w jaki sposób można odzyskać przejrzystość spojrzenia? Poniżej znajdziesz kompletne opracowanie zagadnienia.
Czym jest zaćma?
Zaćma, znana w terminologii medycznej również jako katarakta, polega na utracie naturalnej przezroczystości soczewki oka. Zadaniem soczewki jest precyzyjne skupienie promieni światła na siatkówce, co umożliwia wyraźne widzenie otoczenia. Gdy struktura ta ulega zmętnieniu, dochodzi do ograniczenia przepływu światła.
Osoby dotknięte zaćmą porównują skutki do spoglądania przez mocno zaparowaną, brudną szybę lub gęstą mgłę. Z czasem, w miarę postępu schorzenia, kontrast oraz ostrość obrazu ulegają coraz większej degradacji.
Zaćma nie jest tym samym co bielmo na oku. Choć oba schorzenia wywołują podobne zaburzenia widzenia, to dotyczą innych struktur oka.
Objawy zaćmy
Rozwój zaćmy jest bezbolesny i przebiega stopniowo. Właśnie przez to początkowe etapy u większości osób pozostają niezauważone lub zlekceważone. Dopiero dalszy postęp zaćmy i pogłębianie się zmętnienia prowadzi do charakterystycznych symptomów utrudniających codzienne życie:
- Spadek ostrości - widzenie staje się coraz bardziej zamglone zarówno przy patrzeniu z bliska, jak i z daleka. Korekcja wady przestaje przynosić oczekiwaną poprawę.
- Trudności w warunkach słabego oświetlenia - pogorszenie komfortu po zmroku.
- Blaknięcie barw - kolory tracą swoją intensywność, stają się poszarzałe, żółtawe lub matowe.
- Zaburzenia oceny odległości – problemy z przestrzennym postrzeganiem otoczenia, co jest szczególnie niebezpieczne dla kierowców.
Odmienne postacie i typy katarakty
Zaćmę można klasyfikować ze względu na miejsce powstawania zmian w soczewce lub bezpośrednie przyczyny ich rozwoju:
Ze względu na lokalizację zmian, wyróżniamy:
- Zaćmę jądrową - zmiany usytuowane w samym centrum soczewki. Bywa zdradliwa, gdyż w początkowej fazie może wywołać tzw. złudną poprawę widzenia z bliska.
- Zaćmę korową - zmętnienia zaczynają tworzyć się od obwodu (kory) soczewki i stopniowo zmierzają ku jej środkowi.
- Zaćmę podtorebkową tylną - rozwija się na tylnej ścianie soczewki. Objawia się silnym obniżeniem jakości widzenia w jaskrawym świetle.
Ze względu na przyczyny schorzenia, zaćma dzieli się na:
- Zaćmę starczą - najczęstsza postać wynikająca z naturalnego starzenia się organizmu i twardnienia soczewki.
- Zaćmę wrodzoną - obecna już u noworodków i niemowląt; wynika z uwarunkowań genetycznych, przebytych przez matkę w ciąży infekcji lub przyjmowania określonych leków.
- Zaćmę pourazową - efekt uszkodzeń gałki ocznej (mechanicznych, chemicznych czy oparzeń).
- Zaćmę wikłającą - skutek innych schorzeń narządu wzroku (np. jaskra, stany zapalne) lub chorób ogólnoustrojowych (np. cukrzyca).
- Zaćmę brunatną - zaawansowane stadium, w którym odkładanie się pigmentu barwi soczewkę na odcień żółto-brązowy.
- Zaćmę wtórną – pojawia się pewien czas po operacji; nie oznacza odnowienia się katarakty w soczewce, lecz dotyczy zmian w tzw. torebce tylnej oka.
Przyczyny zaćmy i czynniki ryzyka
Główną przyczyną zaćmy są zaburzenia metaboliczne wewnątrz soczewki związane z wiekiem. Niemniej jednak istnieje szereg czynników podwyższających ryzyko zachorowania:
- Cukrzyca i poważne metaboliczne schorzenia ogólnoustrojowe.
- Ekspozycja oczu na promieniowanie ultrafioletowe bez właściwej ochrony.
- Uwarunkowania genetyczne.
- Palenie tytoniu oraz nadużywanie alkoholu (nasilają procesy prozapalne i przyspieszają starzenie).
- Przewlekłe stany zapalne wewnątrz gałki ocznej i współwystępująca jaskra.
Diagnostyka i leczenie zaćmy
Wykryciem i leczeniem zaćmy zajmuje się lekarz okulista. Badania są całkowicie bezbolesne i nieinwazyjne. Najważniejsze jest zebranie wywiadu oraz ocena struktur oka przy wykorzystaniu lampy szczelinowej.
Leczenie zaćmy to prosty zabieg chirurgiczny. Nie istnieją inne skuteczne metody w postaci leków czy kropli.
Najczęściej wykorzystywanym standardem w okulistyce pozostaje fakoemulsyfikacja. Polega ona na:
- Wykonaniu mikronacięcia na rogówce.
- Usunięciu zmętniałej soczewki oka.
- Wprowadzeniu w jej miejsce nowoczesnej, sztucznej soczewki elastycznej.
Zabieg przeprowadzany jest w znieczuleniu miejscowym, a pacjent tego samego dnia wraca do domu. Otrzymuje także kilka zaleceń, a czas rekonwalescencji wynosi zwykle od 4 do 6 tygodni.
Powikłania po operacji zaćmy występują rzadko, a najczęstszą ich przyczyną jest niestosowanie się pacjentów do zaleceń lekarza. Gojące się oko należy bezwzględnie chronić, dbać o higienę i stosować krople (jeśli lekarz przepisał).
Zaćma a soczewki kontaktowe
Czy diagnoza zaćmy oznacza konieczność rezygnacji z soczewek kontaktowych?
Czy zaćma jest przeciwwskazaniem? Sama obecność zaćmy nie stanowi bezwzględnego przeciwwskazania do noszenia soczewek kontaktowych. Jeśli stan rogówki i ogólne zdrowie na to pozwalają, a pacjent jest pod stałą opieką okulisty - można korzystać ze szkieł kontaktowych.
Należy jednak pamiętać, że soczewki kontaktowe korygują jedynie standardowe wady wzroku. Nie są w stanie cofnąć ani zniwelować objawów zmętnienia soczewki oka.
W zaawansowanym stadium choroby korekcja wad wzroku przy pomocy soczewek (podobnie jak przy pomocy okularów) przestanie przynosić satysfakcjonującą ostrość widzenia, a zabieg operacyjny będzie niezbędny dla odzyskania sprawnego widzenia. Noszenie soczewek nie jest natomiast możliwe po zabiegu. Proces gojenia się rogówki musi być pod kontrolą specjalisty. Powrót do korzystania z soczewek należy bezwzględnie skonsultować z lekarzem prowadzącym.
Ochrona przed zaćmą
Profilaktyka w obszarze zaćmy jest w dużym stopniu możliwa. Choć samego procesu starzenia nie da się powstrzymać, to można go jednak nieco spowolnić i zredukować czynniki zwiększające ryzyko zmętnienia soczewki.
Bardzo ważna jest ochrona wzroku przed UV. Noszenie okularów przeciwsłonecznych podczas ekspozycji na słońce to najlepsze, co możemy zrobić w tym kierunku.
Użytkownicy szkieł kontaktowych mogą również zyskać dodatkową ochronę dzięki soczewkom z filtrem UV. Z powodzeniem można łączyć obie metody.
Źródła:
Yu-Chi Liu, Mark Wilkins, Terry Kim, Boris Malyugin, Jodhbir S Mehta, Cataracts [w:] Lancet 2017 Aug 5;390
Michael J Ang, Natalie A Afshari, Cataract and systemic disease: A review [w:] Clinical & Experimental Ophthalmology 2021 Mar;49(2)
Jinyu Li, Chun-Hong Xia, Eddie Wang, Ke Yao, Xiaohua Gong, Screening, genetics, risk factors, and treatment of neonatal cataracts [w:] Birth Defects Research 2017 Jun 1;109(10)
Richard B Richardson, Elizabeth A Ainsbury, Christina R Prescott, Frank J Lovicu, Etiology of posterior subcapsular cataracts based on a review of risk factors including aging, diabetes, and ionizing radiation [w:] International Journal of Radiation Biology 2020 Nov;96(11)
Absolwentka Politechniki Wrocławskiej na kierunku Optometria oraz wielu kursów branżowych. Specjalizuje się w badaniu refrakcji wzroku oraz kontaktologii, czyli dobieraniu soczewek kontaktowych miękkich. Od ponad 10 lat pracuje w branży związanej z korekcją wzroku jako optometrysta pracujący w gabinecie. Pomaga pacjentom przeprowadzając badania wad refrakcji, dobierając okulary oraz soczewki kontaktowe.
